१. प्रस्तावना

ग्रामीण संस्थांना सक्षम बनविण्यासाठी माहिती आणि संप्रेषण तंत्रज्ञानाची (आयसीटी) परिवर्तनकारी क्षमता ओळखून, हे धोरण ग्रामपंचायतीच्या डिजिटल प्रशासनासाठी रोडमॅपची रूपरेषा मांडते. पेसा कायद्याच्या नीतिमत्तेत रुजलेले आणि डिजिटल इंडियाशी सुसंगत, हे धोरण पारदर्शक, सहभागी आणि कार्यक्षम सेवा वितरण सुनिश्चित करते, विशेषतः आदिवासी आणि उपेक्षित नागरिकांसाठी.

—
२. दृष्टी

आधुनिक डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून समावेशक, एकात्मिक, रिअल–टाइम आणि नागरिक–केंद्रित सेवा प्रदान करून ग्रामपंचायतीला एक आदर्श डिजिटल ग्राम प्रशासन संस्था म्हणून स्थापित करणे.

—
३. मुख्य उद्दिष्टे

१. पंचायत–स्तरीय सेवांमध्ये सार्वत्रिक डिजिटल प्रवेश सुनिश्चित करणे.

२. डेटा विश्लेषण आणि डॅशबोर्डद्वारे रिअल–टाइम प्रशासन आणि निर्णय घेण्यास सक्षम करणे.

३. कागदविरहित, फेसलेस आणि कॅशलेस सेवा वितरण संस्थात्मक करणे.

४. मोबाइल अॅप्स, पोर्टल आणि आयव्हीआरएस प्रणालींद्वारे नागरिकांचा सहभाग मजबूत करणे.

५. सामाजिक लेखापरीक्षण आणि डिजिटल रिपोर्टिंगद्वारे पारदर्शकता आणि जबाबदारी वाढवा.

६. पंचायत अधिकारी आणि समुदाय सदस्यांची डिजिटल क्षमता वाढवा.

७. राज्य/राष्ट्रीय ई–प्लॅटफॉर्मसह पंचायत कार्ये एकत्रित करा.

८. स्थानिक पातळीवर सायबर सुरक्षा आणि डेटा गोपनीयता सुरक्षा वाढवा.

९. समावेशकतेसाठी बहुभाषिक आणि आदिवासी भाषा इंटरफेस सक्षम करा.

१०. सीएससी, ई–ग्रामस्वराज, उमंग, ई–ऑफिस, पीएफएमएस इत्यादींसह इंटरऑपरेबिलिटी सुनिश्चित करा.

४. धोरण व्याप्ती आणि व्याप्ती

पंचायतीच्या सर्व विभागांना आणि कार्यांना लागू (आरोग्य, स्वच्छता, कृषी, गृहनिर्माण, पाणी, शिक्षण, उपजीविका).

आयसीटी साधनांद्वारे पायाभूत सुविधा, क्षमता–बांधणी, सेवा वितरण, तक्रार निवारण आणि देखरेख यांचा समावेश आहे.

५. डिजिटल पायाभूत सुविधा विकास

संगणक, प्रिंटर, बायोमेट्रिक उपकरणांसह ग्रामीण डिजिटल नियंत्रण कक्षाची स्थापना.

भारतनेट किंवा पर्यायी 4G/5G सेवांद्वारे हाय–स्पीड इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी.

मालमत्तेचे नियोजन आणि देखरेख करण्यासाठी GIS, ड्रोन मॅपिंग, मोबाइल अॅप्सचा वापर.

सर्व पंचायत दस्तऐवज, रजिस्टर्स आणि रेकॉर्डसाठी क्लाउड–आधारित स्टोरेज.

सेवांमध्ये 24×7 प्रवेशासाठी सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या डिजिटल किओस्कचा अवलंब.

6. ई–गव्हर्नन्स सेवा वितरण यंत्रणा

ई–ग्रामस्वराज, डिजीलॉकर, पीएमएवाय, एसबीएम, जेजेएम पोर्टल सारख्या प्लॅटफॉर्मसह एकत्रीकरण.

डिजिटल जारी करणे:

जन्म/मृत्यू/विवाह प्रमाणपत्रे

मालमत्ता कर आणि एनओसी सेवा

आवास आणि रेशन अर्ज

रोजगार, पेन्शन आणि शिष्यवृत्ती सेवा

तक्रार निवारण आणि नागरिक मार्गदर्शनासाठी चॅटबॉट्स आणि हेल्पलाइनचा वापर.

भविष्यसूचक सेवा वितरणासाठी एआय–आधारित साधनांचा परिचय (उदा., पाण्याची मागणी, हंगामी रोग सूचना).

७. नागरिक सहभाग आणि सहभागी प्रशासन

गावातील ऑनलाइन बैठका आणि निर्णयांसाठी ई–जनमंचची सुरुवात.

योजना आणि कार्यक्रमांसाठी स्थानिक भाषेवर आधारित एसएमएस, व्हॉट्सअॅप आणि आयव्हीआरएस अलर्ट.

मोबाइल अॅप्स आणि कम्युनिटी बुलेटिन बोर्डद्वारे समस्यांचे क्राउड सोर्सिंग.

नियमित डिजिटल सोशल ऑडिट आणि फीडबॅक फॉर्म.

८. क्षमता बांधणी आणि डिजिटल साक्षरता

ग्रामपंचायत कर्मचाऱ्यांना ई–ऑफिस, पोर्टल्स, सायबरसुरक्षा यावर नियमित प्रशिक्षण.

एनजीओ/सीएसआर भागीदारीद्वारे गावकरी, महिला, तरुणांसाठी डिजिटल साक्षरता मोहीम.

जागरूकता मोहिमेसाठी डिजिटल वर्गखोल्या, कम्युनिटी रेडिओ, टॅब्लेटचा वापर.

९. डेटा गव्हर्नन्स आणि सायबरसुरक्षा

डेटा संकलन, साठवणूक आणि प्रवेशासाठी डिजिटल पंचायत डेटा धोरणाचा अवलंब.

सर्व प्रणालींसाठी एन्क्रिप्शन आणि सुरक्षित लॉगिन क्रेडेन्शियल्स.

असुरक्षा शोधण्यासाठी आणि डेटा गोपनीयतेचे पालन सुनिश्चित करण्यासाठी नियमित ऑडिट.

१०. देखरेख, मूल्यांकन आणि ऑडिट फ्रेमवर्क

पंचायत–स्तरीय देखरेखीसाठी रिअल–टाइम एमआयएस डॅशबोर्ड.

आर्थिक पारदर्शकतेसाठी पीएफएमएसशी एकात्मता.

स्वयंचलितरित्या तयार केलेल्या कामगिरी अहवालांसह मासिक आढावा बैठका.

शाश्वत विकास उद्दिष्टांवर (एसडीजी) आधारित मूल्यांकन निर्देशक.

११. संस्थात्मक चौकट

सरपंच आणि ग्रामसेवकांच्या अंतर्गत ई–गव्हर्नन्स टास्क फोर्सची निर्मिती.

ग्राम डिजिटल अधिकारी (व्हीडीओ) ची नियुक्ती.

तांत्रिक मदतीसाठी जिल्हा एनआयसी सेल, सीएससी, जिल्हा परिषद आयटी सेल यांच्याशी सहकार्य.

१२. निधी आणि शाश्वतता

यांच्या अंतर्गत निधीचा वापर:

१५ व्या/१६ व्या वित्त आयोगाचे अनुदान

आरजीएसए (राष्ट्रीय ग्राम स्वराज अभियान)

सीएसआर भागीदारी आणि लाइन विभागांशी अभिसरण

पेड सेवा, किओस्क फ्रेंचायझिंग सारख्या महसूल निर्मिती मॉडेलसाठी योजना.

पर्यावरणपूरक पायाभूत सुविधांद्वारे ग्रीन ई–गव्हर्नन्सचा अवलंब.

१३. धोरण अंमलबजावणीचा कालावधी

टप्पा कालावधी लक्ष केंद्रित क्षेत्र

टप्पा १ जानेवारी–जून २०२४ पायाभूत सुविधांची व्यवस्था, कर्मचारी प्रशिक्षण
टप्पा २ जुलै–डिसेंबर २०२४ सेवा एकत्रीकरण, नागरिकांचे ऑनबोर्डिंग
टप्पा ३ जानेवारी–जून २०२५ मूल्यांकन, एआय एकत्रीकरण, पुरस्कार अर्ज

१४. पुनरावलोकन आणि अद्ययावतीकरण

नागरिक आणि तज्ञांशी सल्लामसलत करून पंचायतीकडून दरवर्षी या धोरणाचे पुनरावलोकन केले जाईल.

ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म, जनसभा आणि ग्रामसभेद्वारे सूचना मागवल्या जातील.